U bevindt zich op: Home › Archief
Publiekssamenvatting FJR 2008
- 1. Kredietcrisis en economische ontwikkelingen in 2008
- 2. Financiële ontwikkelingen in 2008
- 3. Budgettaire gevolgen ingrepen in financiële sector
- 4. Tot slot
Minister Bos van Financiën presenteert op 20 mei 2009 namens het kabinet het Financieel Jaarverslag van het Rijk (FJR) over 2008 aan de Tweede Kamer. Het FJR blikt terug op de economische en financiële ontwikkelingen in 2008 en laat de resultaten van het afgelopen begrotingsjaar zien. Het FJR gaat in op de gerealiseerde uitgaven en inkomsten en vergelijkt deze met de geplande uitgaven en verwachte inkomsten zoals die anderhalf jaar daarvoor in de Miljoenennota voor 2008 zijn gepresenteerd. Naast deze vooral financiële toelichting zijn de behaalde beleidsresultaten te vinden in de Verantwoordingsbrief die ook op Verantwoordingsdag aan de Tweede Kamer is aangeboden.
1. Kredietcrisis en economische ontwikkelingen in 2008
In 2008 heeft in Nederland een scherpe economische omslag plaatsgevonden die goed zichtbaar is in de kwartaalmetingen: over het laatste kwartaal van 2007 was er nog sprake van een economische groei van 1,6 procent BBP, terwijl de Nederlandse economie zich in het vierde kwartaal van 2008 officieel in een recessie bevindt en een krimp van 1 laat zien. Gemiddeld was er over 2008 sprake van 2,1 procent economische groei. Belangrijkste oorzaak van de omslag: de wereldwijde kredietcrisis en de doorwerking daarvan op de economie.
Wereldwijde financiële/krediet crisis
De kredietcrisis begon in 2007 op de Amerikaanse huizenmarkt en
sloeg in 2008 over naar de rest van de wereld. Dalende
huizenprijzen maakten terugbetaling van sub-prime hypotheken minder
zeker. Daardoor nam ook de waarde af van de daarop gebaseerde
complexe en ondoorzichtige financiële producten die over de hele
wereld waren doorverkocht. Een kettingreactie op de financiële
markten was het gevolg. De financiële onrust bleef niet beperkt tot
de Amerikaanse hypotheken en gerelateerde complexe financiële
producten, maar trof ook de internationale geldmarkten,
obligatiemarkten en aandelenmarkten. Wereldwijd was in 2008 sprake
van wegvallend vertrouwen in financiële instellingen, daalden de
aandelenkoersen en konden financiële instellingen met moeite of
alleen tegen zeer hoge kosten aan geld komen.
Kredietcrisis in Nederland
Ook Nederlandse financiële instellingen kregen zware klappen te
verduren door hun blootstelling aan de Amerikaanse sub-prime markt
en de wereldwijd dalende aandeelkoersen. De waarde van de aan de
Amsterdamse beurs genoteerde aandelen is in een jaar tijd
gehalveerd. In enkele gevallen beschikten Nederlandse banken over
onvoldoende buffers om deze klappen zelf op te vangen. De
Nederlandse Staat heeft op verschillende manieren moeten ingrijpen
om het financiële stelsel gezond te houden, om de rust in de
financiële wereld te helpen herstellen en zo de stabiliteit van het
financiële systeem in Nederland te waarborgen.
Wereldwijde economische doorwerking
De ontwikkelingen op de financiële markten werkten in 2008 door op
de wereldeconomie. In het tweede en derde kwartaal liepen de
bestedingen wereldwijd al terug, was er minder vertrouwen bij
consumenten en producenten en haperde de kredietverlening. Het
uitbreken van de mondiale recessie raakte vooral eind 2008 de
wereldhandel zeer sterk. In het dramatische vierde kwartaal nam de
wereldhandel af met 4,25 procent ten opzichte van het daaraan
voorafgaande kwartaal. Door de internationale verwevenheid werden
alle delen van de wereld hard en snel geraakt.
Doorwerking Nederlandse economie
In het tweede en derde kwartaal kromp de economie in de eurozone en
in Nederland licht. In het vierde kwartaal kromp de Nederlandse
economie met 1procent, vooral door een sterke terugval in de export
en investeringen. De consumptieve bestedingen bleven in Nederland
in 2008 redelijk op peil, ondanks de vermogensverliezen bij
huishoudens en het geringe consumentenvertrouwen. Wel was sprake
van terugvallende bestedingen aan duurzame goederen. De
arbeidsmarkt reageert meestal vertraagd op economische
ontwikkelingen. In 2008 groeide het aantal banen, maar in het
vierde kwartaal werd de doorwerking van de crisis al wel zichtbaar
in een terugval van het aantal vacatures met 20 procent.
2. Financiële ontwikkelingen in 2008
Ontwikkeling financieel beeld (Nederland)
De overheidsfinanciën laten een gemengd beeld zien. Het EMU-saldo -
ofwel het verschil tussen de inkomsten en uitgaven van de overheid
- is gunstiger dan verwacht bij de Miljoenennota 2008. De
EMU-schuld is juist fors hoger uitgevallen, vooral door de
interventies in de financiële sector.
Bij de verschillende inkomstenposten en uitgavenposten waren er forse mee- en tegenvallers, maar de totale overheidsinkomsten zijn in lijn met de eerdere raming en de totale uitgaven zijn binnen de kaders (de vastgestelde maxima) gebleven. Over het geheel van de drie sectoren (Rijk, Sociale Zekerheid en Zorg) is er 100 miljoen minder uitgegeven dan verwacht.
EMU-saldo en ontwikkeling van uitgaven en inkomsten
Het EMU-saldo is in 2008 uitgekomen op 1,0 procent BBP en ligt
hiermee 0,5 procent hoger dan de raming in de Miljoenennota 2008.
Het bedrag aan meevallers lag hoger dan het bedrag aan
tegenvallers. Zo zijn aan de uitgavenkant de rentelasten in 2008
lager uitgekomen dan voorzien. De staatsschuld waarover rente moest
worden betaald, is weliswaar fors toegenomen, maar dat gebeurde pas
in de laatste maanden van 2008. In de eerste kwartalen waren er
juist meevallers doordat de overheid kon lenen tegen lager dan
verwachte rentetarieven. Aan de inkomstenkant zijn de aardgasbaten
hoger uitgekomen dan verwacht, vooral als gevolg van een stijging
van de olieprijs in de eerste drie kwartalen van 2008.
Tegenvallers waren er ook: de uitgaven van lokale overheden, die
meetellen voor het EMU-saldo, lagen in 2008 hoger dan verwacht. En
doordat de economische groei over 2008 lager is uitgekomen dan de
eerder verwachte 2,5 procent, zijn ook de belasting en
premie-inkomsten van het Rijk lager uitgekomen dan geraamd.
Tegenover hogere inkomsten, uit onder andere de
vennootschapsbelasting en de energiebelasting, staan grotere
tegenvallers bij andere belastingen. Zo is de omzetbelasting lager
uitgevallen door een lagere particuliere consumptie (bestedingen,
aankopen van consumenten) en lagere investeringen in woningen. De
BPM en de overdrachtsbelasting zijn lager uitgevallen dan geraamd
als gevolg van minder omzet aan nieuwe auto's en bestaande
woningen en gebouwen.
Schuld fors hoger uitgevallen (door ingrepen in financiële
sector)
De Nederlandse Staat was in de laatste maanden van 2008 genoodzaakt
verschillende maatregelen te treffen en ingrepen te doen om het
financiële stelsel gezond te houden en de rust in de financiële
wereld te herstellen. De staatsschuld is met bijna 100 miljard euro
toegenomen. Ruim 85 miljard hiervan hangt samen met de financiële
transacties (deelnemingen, leningen en garanties financiële
instellingen). In de Miljoenennota 2008 werd nog uitgegaan van een
schuld van 45,0 procent BBP, terwijl de feitelijke EMU-schuld voor
2008 op 58,2 procent BBP is uitgekomen. Tegenover de hogere schuld
staan uiteraard ook toegenomen financiële bezittingen
(onderpand).
3. Budgettaire gevolgen ingrepen in financiële sector
De ingrepen in de financiële sector hebben gevolgen voor de
overheidsfinanciën. Bij alle interventies is de Staat van mening
dat overheidsingrijpen noodzakelijk was omdat het risico van niet
ingrijpen te groot was. Niet ingrijpen had ook enorme kosten en
risico's met zich meegebracht voor het financiële stelsel, de
economie en de Staat. Door de kredietcrisis en de noodzakelijke
ingrepen zijn de risico's voor de overheidsfinanciën
toegenomen. Waar mogelijk is voor het overnemen van deze
risico's een eerlijke premie in rekening gebracht en zijn de
risico's voor de Staat door de gestelde voorwaarden zo goed
mogelijk begrensd.
Het kabinet heeft in 2008 verder besloten de begrotingsregels
zodanig aan te passen dat zowel alle uitgaven aan als de
ontvangsten uit interventies in de financiële sector buiten het
normale begrotingsproces om lopen en direct ten laste of ten gunste
komen van de staatsschuld. Dit betekent dat indien er toekomstige
inkomsten zijn uit deze ingrepen, de schuld daarmee wordt
afgelost.
| Verwerving deelneming Fortis/RFS /ABN AMRO |
|
|---|---|
| Deelneming Fortis | 16.800 |
| Verwerving belang RFS/ABN AMRO | 6.540 |
| Overbruggingskrediet Fortis | 44.341 |
| Renteontvangsten overbruggingskredieten Fortis | - 500 |
| Verstrekt kapitaal aan financiële instellingen (kapitaalversterkingsfaciliteit, 20 miljard) | 13.750 |
| ING | 10.000 |
| AEGON | 3.000 |
| SNS REAAL | 750 |
| Garantiefaciliteit interbancaire leningen (200 miljard) | 2.740 |
| Leaseplan | 1.450 |
| NIBC | 1.290 |
| IJsland en overige gevolgen |
|
| Uitkeringen Icesave depositogarantiestelsel | 1.236 |
| Rente staatsschuld | 450 |
| Uitvoeringskosten en inhuur externen | 11 |
| Totaal | 85.368 |
Fortis
Ten eerste heeft de Staat alle Nederlandse activiteiten van Fortis
(onder andere ABN AMRO) overgenomen. Dat was noodzakelijk om de
financiële stabiliteit en continuïteit in Nederland veilig te
stellen. In het kader van deze transactie is aan Fortis
tegelijkertijd een overbruggingskrediet verleend, dat in 2009 wordt
afgelost.
Kapitaalversterkingsfaciliteit
Hiernaast heeft de Staat een kapitaalversterkingsfaciliteit voor
financiële instellingen van 20 miljard euro beschikbaar gesteld.
Dit is bedoeld om te voorkomen dat fundamenteel gezonde financiële
ondernemingen het slachtoffer worden van de gevolgen van de
kredietcrisis. In 2008 hebben drie financiële instellingen, onder
de gestelde voorwaarden, hiervan voor 13,75 miljard euro gebruik
gemaakt. Met een extra financiële buffer konden ING, AEGON en SNS
REAAL de huidige en toekomstige ontwikkelingen op de financiële
markten doorstaan. De Staat heeft in ruil voor deze bedragen
securities gekregen (die dezelfde kenmerken hebben als
aandelen).
Garantieregeling
De Staat heeft ook de garantieregeling bancaire leningen ingesteld,
waarmee tijdelijk, tot eind 2009, garanties aan banken kunnen
worden afgegeven op zogenoemde senior unsecured loans (leningen
zonder onderpand). Voor deze regeling is 200 miljard euro
beschikbaar gesteld. De garantieregeling is in het leven geroepen
om financieringsproblemen bij banken te ondervangen, die zijn
ontstaan door een gebrekkig functioneren van de markt voor leningen
zonder onderpand. De maatregel heeft als doel de financiering bij
financiële instellingen weer op gang te brengen, zodat de
kredietverlening aan bedrijven en particulieren gewaarborgd blijft.
De bank betaalt voor de garantie een premie die afhankelijk is van
de kredietwaardigheid van de bank. In 2008 is voor 2,74 miljard
euro gebruik gemaakt van de regeling. Er zijn nog geen premies
ontvangen in 2008.
Uitkeringen Icesave en overige posten
Uit hoofde van de depositogarantieregeling heeft een uitkering van
1,236 miljard euro plaatsgevonden aan depositohouders bij het
Nederlandse bijkantoor van de IJslandse Bank Landbanski (Icesave).
Dit gaat om een voorschot. Tevens is de dekkingslimiet van het
depositogarantiestelsel verhoogd naar 100.000 euro. In het FJR is
dit jaar extra informatie opgenomen over garantieregelingen en de
bijbehorende risico's voor de Staat.
4. Tot slot
De huidige combinatie van financiële en economische malaise vraagt om voorzichtigheid met betrekking tot de overheidsfinanciën. Door de economische krimp nemen de belastinginkomsten af, terwijl de uitgaven aan bijvoorbeeld uitkeringen fors toenemen. Ook op langere termijn zijn de overheidsfinanciën kwetsbaar door de ingrepen en de daardoor toegenomen overheidsbelangen in de financiële sector. Deze ingrepen waren noodzakelijk omdat de financiële stabiliteit, één van de basispijlers onder onze economie en welvaart, in de gevarenzone was beland. Gevolg is wel dat de overheid nu voor de niet geringe opgave staat om de lange termijn gevolgen voor de overheidsfinanciën in het gareel te houden. Met het aanvullend beleidsakkoord heeft het kabinet op dit punt een aantal belangrijke stappen gezet, onder andere door duidelijke afspraken te maken over het herstel van de overheidsfinanciën en ook door structurele maatregelen op de middellange termijn te nemen. Deze noodzakelijke hervormingen dragen er aan bij dat collectieve voorzieningen ook in de toekomst betaalbaar blijven.
Meer informatie
-
Totale uitgaven en inkomsten 2008
Het object kan niet worden opgehaald (statement)Het object kan niet worden getoond (uc)
Overzicht van de inkomsten en uitgaven van het Rijk voor het jaar 2008.
-
Presentatie FJR 2008
15-05-2009 |
PDF bestand, 164 Kb
Presentatie van minister Wouter Bos bij de persconferentie over het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2008.
-
Samenvatting FJR 2008
15-05-2009 |
PDF bestand, 181 Kb
De publiekssamenvatting van het Financieel Jaarverslag van het Rijk in PDF-formaat.